Đang nghe...
Nếu nhắc đến những trò chơi dân gian gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt, ô ăn quan chắc chắn là một cái tên không thể bỏ qua. Không cần những món đồ chơi cầu kỳ, ngày trước trẻ em có thể chỉ cần một khoảng sân, vài viên sỏi hoặc những hạt cây nhỏ và một bàn chơi được vẽ trên nền đất là đã có thể bắt đầu một ván ô ăn quan. Trò chơi có cách chuẩn bị đơn giản nhưng để chơi tốt lại cần sự quan sát, tính toán và lựa chọn nước đi phù hợp.
Ngày nay, khi trẻ em có nhiều hình thức giải trí hiện đại hơn, Ô ăn quan không còn xuất hiện thường xuyên trong đời sống hằng ngày như trước. Tuy vậy, trò chơi này vẫn được nhắc đến như một phần ký ức tuổi thơ và là một nét thú vị trong kho tàng trò chơi dân gian Việt Nam.
Vậy ô ăn quan là gì? Trò chơi này bắt nguồn từ đâu, chơi như thế nào và vì sao một trò chơi tưởng chừng đơn giản lại có thể tồn tại qua nhiều thế hệ? Hãy cùng Foxi tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
Ô ăn quan còn được gọi là ăn quan hoặc ô quan, là một trò chơi dân gian truyền thống phổ biến ở Việt Nam, thường được chơi bởi hai người và sử dụng các quân “dân” cùng “quan” để thực hiện các lượt rải và ăn quân.
Bàn chơi truyền thống thường có dạng hình chữ nhật, được chia thành 10 ô dân ở giữa và 2 ô quan ở hai đầu. Mỗi người chơi quản lý một phía của bàn chơi. Quân chơi có thể được làm từ những vật liệu rất đơn giản như sỏi, đá, hạt cây hoặc những vật nhỏ có kích thước phù hợp. Điều thú vị của ô ăn quan nằm ở sự kết hợp giữa một luật chơi tương đối dễ tiếp cận và những quyết định mang tính chiến thuật.
Người chơi không đơn giản chỉ rải quân một cách ngẫu nhiên. Mỗi lượt đi đều có thể ảnh hưởng đến những lượt tiếp theo, vì vậy người chơi cần quan sát cách bố trí quân trên bàn và suy nghĩ trước khi lựa chọn ô để đi. Chính điều này khiến ô ăn quan trở thành một trò chơi vừa có tính giải trí vừa có yếu tố tính toán.
Không có một mốc thời gian được xác định chắc chắn cho sự ra đời của ô ăn quan. Đây cũng là đặc điểm thường thấy ở nhiều trò chơi dân gian. Những trò chơi này được hình thành trong đời sống cộng đồng và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác nên rất khó xác định chính xác ai là người đầu tiên tạo ra trò chơi hay thời điểm trò chơi xuất hiện.
Một số tài liệu giới thiệu ô ăn quan là trò chơi dân gian lâu đời của người Việt, từng phổ biến ở nhiều vùng miền. Trẻ em có thể tận dụng những vật liệu sẵn có như sỏi, hạt cây hoặc các vật nhỏ để làm quân chơi và vẽ bàn ngay trên nền đất.
Điều này cũng phần nào cho thấy nét đặc trưng của trò chơi dân gian Việt Nam: không cần những điều kiện phức tạp, chỉ với những vật liệu quen thuộc trong cuộc sống cũng có thể tạo nên một trò chơi hấp dẫn.
Một bàn ô ăn quan truyền thống có thiết kế khá đơn giản. Phần giữa là một hình chữ nhật được chia thành 10 ô vuông, mỗi bên có 5 ô đối xứng nhau. Ở hai đầu của bàn chơi là hai ô quan có hình bán nguyệt hoặc vòng cung. Nếu nhìn từ trên xuống, bàn chơi có bố cục đối xứng và rất dễ nhận biết.
Đây cũng chính là một trong những điểm khiến Ô Ăn Quan có thể được tạo ra ở rất nhiều không gian khác nhau. Trước đây, trẻ em có thể dùng phấn để kẻ bàn trên sân hoặc dùng que vẽ trực tiếp trên nền đất. Quân chơi cũng không cần phải là những sản phẩm được sản xuất riêng. Sỏi, đá nhỏ hoặc hạt cây đều có thể được sử dụng miễn là có kích thước phù hợp để cầm và rải.
Một số cách bố trí truyền thống phổ biến sử dụng 50 quân dân và 2 quân quan, mỗi ô dân ban đầu có 5 quân dân và mỗi ô quan có 1 quân quan. Tuy nhiên, số lượng và cách quy đổi quân có thể thay đổi tùy luật chơi hoặc thỏa thuận giữa những người chơi.
Về cơ bản, người chơi lần lượt chọn một ô dân thuộc phần của mình, lấy các quân trong ô đó rồi rải lần lượt vào các ô tiếp theo theo một chiều đã chọn. Sau mỗi lượt rải, tùy vào vị trí của các quân trên bàn mà người chơi có thể tiếp tục hoặc thực hiện việc “ăn” quân theo luật của ván chơi.
Mục tiêu cuối cùng là thu được số quân có giá trị cao hơn đối phương khi ván chơi kết thúc. Trong cách tính phổ biến, quân quan có giá trị cao hơn quân dân và thường được quy đổi theo một tỷ lệ nhất định.
Điểm thú vị là một nước đi ở hiện tại có thể ảnh hưởng đến rất nhiều lượt tiếp theo. Vì vậy, người chơi cần quan sát bàn cờ và cân nhắc trước khi lựa chọn. Đối với trẻ em, đây chính là phần hấp dẫn của trò chơi: bé có thể bắt đầu bằng việc học luật đơn giản, sau đó dần tự hình thành cách tính toán và chiến thuật riêng.
Rèn luyện khả năng quan sát: Sau mỗi lượt đi, vị trí và số lượng quân trên bàn lại thay đổi. Trẻ cần quan sát để biết mình nên lựa chọn ô nào và nước đi nào có thể mang lại lợi thế.
Làm quen với việc tính toán: Khi chơi, trẻ thường xuyên phải đếm số quân, theo dõi lượng quân đã ăn và dự đoán những tình huống có thể xảy ra. Đây là cách tiếp cận khá trực quan với những con số, đặc biệt phù hợp khi bố mẹ cùng chơi và giải thích cho con.
Học cách lập kế hoạch: Một nước đi không chỉ ảnh hưởng đến kết quả ngay lập tức mà còn có thể tạo ra cơ hội hoặc bất lợi cho những lượt sau. Trẻ có thể dần hình thành thói quen suy nghĩ trước khi hành động.
Ô ăn quan săn đá quý được phát triển từ trò chơi dân gian quen thuộc nhưng có thêm nhiều điểm mới mẻ để phù hợp với trẻ em hiện nay. Bên cạnh đá thường màu đen và trắng, bộ trò chơi có thêm đá quý màu xanh. Nếu chơi tính điểm, viên đá quý xanh sẽ có giá trị gấp đôi viên đá thường, tạo thêm sự bất ngờ và chiến thuật trong mỗi lượt chơi.
Đặc biệt, đây là bộ 3 trò chơi trong 1. Mặt trước để chơi ô ăn quan, lật mặt sau có ngay bộ Cờ Caro và Cờ Gánh, giúp trẻ có nhiều lựa chọn hơn khi vui chơi. Bàn cờ được làm từ bìa cứng siêu dày, có thể gập lại sau khi chơi và cất gọn vào hộp. Bàn còn được thiết kế dạng tách rời, vì vậy gia đình có thể ghép 2 bộ để tạo không gian chơi cho 3–4 người.
Với cách thiết kế này, Foxi mong muốn đưa trò chơi ô ăn quan truyền thống đến gần hơn với trẻ em hiện đại: vẫn giữ nét quen thuộc của trò chơi dân gian nhưng có thêm những trải nghiệm mới, tiện lợi và đa dạng hơn.
Không chỉ dừng lại ở phiên bản ô ăn quan săn đá quý, Foxi tiếp tục cho ra mắt dòng sản phẩm ô ăn quan Trạng Nguyên với cách chơi mới lạ và thú vị hơn. Bên cạnh những viên đá thường màu đen và trắng, bộ cờ còn có thêm xấp thẻ Trạng Nguyên để tạo thêm bất ngờ trong mỗi lượt chơi. Khi viên đá cuối cùng của người chơi được đặt sang phía ô cờ của đối thủ, người chơi sẽ có cơ hội bốc 1 thẻ Trạng Nguyên, mang đến những tình huống bất ngờ và tăng thêm sự hào hứng khi chơi.
Bàn cờ vẫn được thiết kế từ bìa cứng dày, chắc chắn, có thể gấp gọn sau khi chơi. Đặc biệt, sản phẩm vẫn giữ thiết kế 3 trò chơi trong 1, giúp trẻ vừa làm quen với ô ăn quan truyền thống, vừa khám phá thêm những cách chơi mới, mang đến nhiều giờ phút vui chơi và kết nối cùng gia đình.
Ô ăn quan là một trò chơi dân gian đã gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt. Với cách chuẩn bị đơn giản nhưng có yếu tố tính toán và chiến thuật, trò chơi tạo ra những cuộc đối đầu thú vị giữa người chơi và đồng thời mang đến cơ hội để mọi người ngồi lại với nhau.
Trong cuộc sống hiện đại, ô ăn quan có thể được thay đổi về hình thức để trở nên thuận tiện và hấp dẫn hơn với trẻ em ngày nay. Những sản phẩm như ô ăn quan săn đá quý hay ô ăn quan trạng nguyên là những cách tiếp cận mới, giúp trò chơi quen thuộc có thêm màu sắc hiện đại nhưng vẫn giữ được tinh thần của trò chơi truyền thống.
Có thể một ngày nào đó, những đứa trẻ hôm nay sẽ không còn ngồi bên sân đất để kẻ từng ô chơi như thế hệ ông bà ngày trước. Nhưng nếu một bộ ô ăn quan vẫn có thể khiến bố mẹ và con cái cùng ngồi xuống, cùng chơi và cùng kể cho nhau nghe những câu chuyện về tuổi thơ, thì trò chơi ấy vẫn đang tiếp tục sống.
